Rodzicielstwo bez powtarzania błędów z przeszłości. Jak budować relację z dzieckiem inaczej niż kiedyś zbudowano ją z nami?

Wielu rodziców ma momenty, w których własne zachowanie staje się dla nich zaskoczeniem.

Mieli spokojnie odpowiedzieć, ale pojawiła się złość.

Chcieli wysłuchać dziecka, ale zamiast rozmowy pojawiła się krytyka albo podniesiony głos.

Obiecywali sobie, że w ich domu będzie inaczej niż w domu rodzinnym, a jednak w trudnej chwili powiedzieli dokładnie te słowa, których sami kiedyś nie chcieli słyszeć.

To doświadczenie jest częstsze, niż mogłoby się wydawać.

Rodzicielstwo uruchamia w nas nie tylko wiedzę o wychowaniu dzieci. Uruchamia również nasze własne doświadczenia z dzieciństwa – sposób, w jaki byliśmy traktowani, jak reagowano na nasze emocje, jak rozwiązywano konflikty i jakie przekonania o sobie samych wynieśliśmy z domu.

Dlatego czasami najtrudniejsze sytuacje z dzieckiem nie dotyczą wyłącznie tego, co robi ono. Dotyczą również tego, co dzieje się w nas.

Dziecko może pokazać nam miejsca, których wcześniej nie zauważaliśmy

Każdy człowiek wchodzi w rodzicielstwo z określoną historią.

Jedni dorastali w domach, w których emocje były przyjmowane ze spokojem i zainteresowaniem. Inni nauczyli się, że lepiej nie pokazywać złości, smutku albo rozczarowania, bo takie uczucia spotykały się z krytyką lub ignorowaniem.

Dla części osób dzieciństwo było związane z dużymi wymaganiami. Słyszeli, że trzeba być najlepszym, grzecznym albo samodzielnym. Dla innych trudnością była nieprzewidywalność – brak pewności, jaka reakcja dorosłego pojawi się w danej chwili.

Te doświadczenia nie znikają automatycznie wtedy, kiedy sami zostajemy rodzicami. Mogą wpływać na to, jak rozumiemy zachowanie dziecka.

• Rodzic, który jako dziecko słyszał często „nie przesadzaj”, może mieć trudność z towarzyszeniem dziecku w silnych emocjach.
• Osoba, która dorastała w przekonaniu, że błędy są czymś złym, może reagować dużym napięciem, kiedy jej dziecko czegoś nie potrafi.
• Ktoś, kto sam nie miał przestrzeni na wyrażanie swojego zdania, może odbierać dziecięcy sprzeciw jako brak szacunku, zamiast jako naturalny etap rozwoju.

To nie oznacza, że rodzice są skazani na powtarzanie historii swojej rodziny. Oznacza jedynie, że aby coś zmienić, najpierw trzeba zauważyć, co właściwie wpływa na nasze reakcje.

Pierwsze relacje uczą dziecko, czego może spodziewać się od innych ludzi

Jednym z najważniejszych obszarów badań psychologii rozwoju jest teoria przywiązania, której podstawy stworzył brytyjski psychiatra i psychoanalityk John Bowlby.

Zwrócił on uwagę na to, że więź między dzieckiem a opiekunem nie jest jedynie kwestią bliskości emocjonalnej. Jest również podstawą, na której dziecko uczy się, czy świat jest miejscem bezpiecznym i czy w trudnych chwilach może liczyć na drugiego człowieka.

Jego badania i obserwacje zostały później rozwinięte między innymi przez psycholog Mary Ainsworth.

W jednym z najbardziej znanych eksperymentów w psychologii rozwojowej, nazwanym „Obcą sytuacją”, obserwowano małe dzieci podczas krótkich rozstań i ponownych spotkań z opiekunem.

Dziecko wraz z mamą trafiało do nieznanego pomieszczenia. Po pewnym czasie mama wychodziła, zostawiając dziecko z obcą osobą, a następnie wracała. Badacze obserwowali, w jaki sposób dzieci reagują na rozłąkę oraz czy po powrocie opiekuna potrafią ponownie poczuć się bezpiecznie.

Eksperyment pokazał, że dzieci różnią się sposobem reagowania. Niektóre szybko szukały kontaktu z mamą i po chwili wracały do zabawy. Inne miały trudność z uspokojeniem się albo unikały bliskości.

Badania te nie miały służyć ocenianiu rodziców. Pokazały coś znacznie ważniejszego – że codzienne, powtarzające się doświadczenia w relacji z opiekunem wpływają na sposób, w jaki dziecko uczy się budować więzi.

Relacja nie wymaga perfekcji

Bardzo ważne badania przeprowadził również Edward Tronick, twórca eksperymentu „Still Face”.

Podczas badania matki siedziały naprzeciw swoich kilkumiesięcznych dzieci i bawiły się z nimi w naturalny sposób. Uśmiechały się, odpowiadały na dźwięki i ruchy dziecka, reagowały na jego zachowanie.

Po chwili proszono je, aby przez kilka minut zachowywały zupełnie neutralny wyraz twarzy. Miały patrzeć na dziecko, ale nie odpowiadać na jego próby kontaktu, nie uśmiechać się, nie mówić, nie reagować.

Dla dziecka była to bardzo trudna sytuacja.

Najpierw próbowało odzyskać kontakt. Uśmiechało się, poruszało, wydawało dźwięki, szukało odpowiedzi ze strony mamy. Kiedy reakcja nie następowała, pojawiało się napięcie, smutek i wycofanie.

Kiedy matka ponownie zaczynała odpowiadać dziecku, kontakt stopniowo wracał.

Ten eksperyment pokazał kilka ważnych rzeczy. Dziecko potrzebuje emocjonalnej odpowiedzi ze strony opiekuna, ale równie ważne jest to, że relacja może zostać odbudowana po trudnym momencie.

To ważna wiadomość dla rodziców.

„Nie budujemy więzi z dzieckiem poprzez bycie idealnymi. Budujemy ją poprzez tysiące codziennych sytuacji, w których próbujemy się spotkać, zrozumieć i wrócić do siebie po chwili trudności."

Dlaczego sama wiedza często nie wystarcza?

Wielu rodziców doskonale wie, jak chcieliby reagować.

Wiedzą, że krzyk nie pomaga, że dziecko potrzebuje zrozumienia, że emocje są częścią rozwoju. A mimo to w trudnej chwili pojawia się reakcja, której nie planowali.

Dzieje się tak dlatego, że nasze zachowania nie wynikają wyłącznie z tego, co wiemy. Wpływają na nie również utrwalone sposoby reagowania, przekonania i doświadczenia, które kształtowały się przez lata.

Współczesna neurobiologia pokazuje, że mózg człowieka pozostaje zdolny do zmiany przez całe życie. Nowe doświadczenia, refleksja i ćwiczenie innych sposobów reagowania mogą prowadzić do tworzenia nowych połączeń i bardziej świadomych wyborów.

Zmiana zaczyna się od zauważenia. Od pytania:

• „Co właściwie dzieje się we mnie w tej sytuacji?”
• „Dlaczego właśnie ta reakcja pojawia się tak szybko?”
• „Czy odpowiadam na to, co dzieje się teraz, czy również na coś, czego doświadczyłam wcześniej?”

NeuroGrafika jako sposób pracy z własnymi schematami

Niektóre odpowiedzi trudno znaleźć wyłącznie poprzez analizę. Możemy rozumieć, skąd pochodzą nasze reakcje, a mimo to nadal mieć trudność ze zmianą tego, co dzieje się w relacji z dzieckiem.

NeuroGrafika wykorzystuje proces twórczy jako sposób przyglądania się własnej historii, przekonaniom i schematom, które wpływają na nasze rodzicielstwo.

Patrzymy na to, z czego wyrastamy – jakie doświadczenia, wartości, przekonania i wzorce otrzymaliśmy od swoich rodziców oraz z naszego rodu. Przyglądamy się temu, co było dla nas wspierające, ale również temu, co mogło być trudne i co nieświadomie możemy przenosić dalej.

Następnie zauważamy, gdzie jesteśmy dzisiaj – jakie reakcje pojawiają się w codziennych sytuacjach, co uruchamia nasze emocje i jakie schematy wpływają na sposób, w jaki budujemy relację z dzieckiem.

Kolejnym krokiem jest świadome modelowanie przyszłości – przyjrzenie się temu, jakim rodzicem chcemy być, jakiej relacji chcemy doświadczać ze swoim dzieckiem i jakie wartości chcemy przekazać dalej.

Najważniejsza zmiana zaczyna się od relacji ze sobą

Dzieci nie potrzebują rodziców, którzy nigdy się nie denerwują i zawsze wiedzą, co zrobić.

Potrzebują dorosłych, którzy potrafią zauważyć swoje zachowanie, naprawić trudną sytuację i wrócić do kontaktu.

Czasami największym prezentem, jaki możemy dać dziecku, nie jest stworzenie idealnego dzieciństwa. Jest nim pokazanie, że człowiek może się uczyć, rozwijać i zmieniać.

• Że trudne emocje można zrozumieć.
• Że relacje można naprawiać.
• Że to, co otrzymaliśmy od poprzednich pokoleń, nie musi automatycznie zostać przekazane dalej.

Warsztat NeuroGrafiki „Rodzicielstwo bez powtarzania błędów z przeszłości”

Podczas warsztatu uczestnicy przyglądają się temu, jakie doświadczenia i przekonania wpływają na ich sposób reagowania w relacji z dzieckiem.

Za pomocą procesu NeuroGrafiki pracują nad własną refleksją dotyczącą tego, co otrzymali od swoich rodzin, co chcą zachować oraz jakie wartości chcą świadomie rozwijać w swoim rodzicielstwie.

To spotkanie dla rodziców, którzy chcą lepiej zrozumieć nie tylko swoje dziecko, ale również siebie w roli rodzica.

Dla osób, które chcą pogłębić temat

Tematy poruszane w artykule opierają się między innymi na badaniach z zakresu psychologii rozwoju, teorii przywiązania oraz neurobiologii relacji.

• John Bowlby – brytyjski psychiatra i psychoanalityk, twórca teorii przywiązania. Jego prace dotyczą znaczenia pierwszych relacji dziecka z opiekunem oraz wpływu tych doświadczeń na późniejsze funkcjonowanie emocjonalne i społeczne.
• Mary Ainsworth – psycholożka rozwojowa, współpracowniczka Johna Bowlby’ego, autorka eksperymentu „Strange Situation Procedure” („Obca sytuacja”), który pozwolił lepiej zrozumieć różne style przywiązania u dzieci.
• Edward Tronick – psycholog rozwoju, twórca eksperymentu „Still Face”, w którym badał znaczenie wzajemnej komunikacji emocjonalnej między dzieckiem a opiekunem oraz proces powracania do kontaktu po zakłóceniu relacji.
• Daniel J. Siegel – psychiatra i badacz zajmujący się neurobiologią relacji, autor publikacji dotyczących rozwoju mózgu dziecka, regulacji emocji oraz znaczenia bezpiecznych relacji w rozwoju człowieka.
• Eric Kandel – neurobiolog, laureat Nagrody Nobla, którego badania przyczyniły się do lepszego zrozumienia procesów uczenia się i zmian zachodzących w układzie nerwowym.

Powyższe badania pokazują, że doświadczenia z dzieciństwa mają znaczenie, ale nie determinują całego naszego życia. Człowiek zachowuje zdolność uczenia się nowych sposobów reagowania i budowania relacji również w dorosłości.